چهارشنبه سوری کی است؟؛ همه‌چیز درباره جشن امسال

چهارشنبه سوری در غروب آخرین سه‌شنبه سال برگزار می‌شود و نزدیک‌شدن به سال نو را نوید می‌دهد. این آیین در هر شهر و منطقه از ایران آداب‌ورسوم ویژه خود را دارد؛ از شیوه‌های متفاوت برپاکردن آتش تا آیین‌های محلی که نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند. رسم‌هایی مانند پریدن از روی آتش، قاشق‌زنی، دورهمی‌های خانوادگی و خوردن آجیل هرکدام بخشی از چهارشنبه سوری را تشکیل می‌دهند. در این مطلب، تاریخچه و آداب و رسوم چهارشنبه سوری را بررسی می‌کنیم و تاریخ دقیق آن را در سال 1405 ذکر می‌کنیم. 

چهارشنبه سوری چیست؟

شاید بپرسید که اسامی جشن‌های قبل‌از نوروز چیست؟ در پاسخ می‌توانیم بگوییم که چهارشنبه‌سوری نخستین جشن از مناسبت‌های نوروزی است. این جشن ایرانی هر سال در آخرین سه‌شنبه سال برگزار می‌شود و به‌‌نوعی آغاز جشن‌های نوروزی به حساب می‌آید و فرصتی برای خداحافظی با سال گذشته و استقبال از سال نو است.

چهارشنبه سوری مانند جشن آذرگان از آیین‌های کهن ایرانی است که آتش در آن نماد پاکی و روشنایی و تازگی است. ریشه و تاریخچه چهارشنبه سوری دقیق مشخص نیست؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این آیین برگرفته از جشن‌های باستانی ایرانی مانند جشن سده یا گاهنبار است. قبل‌از ورود اسلام، مردم ایران در پایان هر ماه جشن‌هایی به نام سور برگزار می‌کردند و با گذر زمان این آیین‌ها تغییر کردند و به جشن چهارشنبه سوری امروزی رسیده‌اند.

برخی نظریه‌ها نیز اشاره می‌کنند که روز چهارشنبه در فرهنگ اعراب نحس شمرده می‌شد و ایرانیان با جشن‌گرفتن این روز تلاش می‌کردند تا این باور را از بین ببرند.

فلسفه چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری فرصتی برای پایان‌دادن به سال گذشته و آماده‌شدن برای سال نو است. در این شب، مردم با پریدن از روی آتش و انجام آیین‌های سنتی، باور دارند که بیماری و بدبیاری و انرژی منفی را دور در عوض گرما، شادی و انرژی مثبت را دریافت می‌کنند.

علاوه‌بر پریدن از روی آتش، دودکردن اسفند، سوزاندن وسایل قدیمی، خانه‌تکانی و پوشیدن لباس و سرگرمی‌هایی مانند ترقه‌بازی و پاشیدن آب و جمع‌شدن خانواده‌ها در کنار هم بخش‌های مهمی از مراسم چهارشنبه سوری هستند. این جشن در سراسر ایران به‌صورت متفاوت برگزار می‌شود و نماد شادی و امید به آینده است.

ایرانیان قدیم باور داشتند که ارواح نیاکان در پنج روز آخر سال و پنج روز اول سال نو به خانه‌ها سر می‌زنند. برافروختن آتش و آماده‌کردن خانه باعث می‌شد تا ارواح خوشحال شوند و به خانواده کمک کنند تا سال خوبی در پیش داشته باشند.

درواقع، می‌توان گفت که فلسفه چهارشنبه سوری پاک‌شدن از بدی‌ها و آماده‌شدن برای سال نو و حفظ ارتباط با پیشینیان است.

تاریخ چهارشنبه سوری 1405

اگر برایتان سؤال است که چهارشنبه سوری کی است؟، باید بگوییم که چهارشنبه سوری امسال در شب سه‌شنبه ۲۶ اسفند 1405 برگزار می‌شود. این شب، شب پیش‌از آخرین چهارشنبه سال است و به‌نوعی شروع غیررسمی جشن‌های نوروز به حساب می‌آید.

تاریخ چهارشنبه سوری امسال با دیگر تقویم‌ها از قرار زیر است:

• تقویم قمری: سه‌شنبه، ۲۷ رمضان ۱۴۴۷
• تقویم میلادی: سه‌شنبه، ۱۷ مارس ۲۰۲۶

چهارشنبه سوری در شاهنامه

ردپای روز چهارشنبه سوری را می‌توان در شاهنامه فردوسی هم دید. در داستان رزم بهرام چوبینه، ستاره‌شماری به بهرام پند می‌دهد که در روز چهارشنبه مراقب باشد و کارهای مهم را با دقت انجام دهد. در همین روایت، مردم آتش می‌افروزند‌، شادی می‌کنند و می‌خورند و می‌آشامند؛ کاری که به‌نوعی شبیه مراسم چهارشنبه سوری امروز است.

ماجرای سیاوش نیز می‌تواند به این جشن اشاره کند. سیاوش برای اثبات پاکی و بی‌گناهی خود از هفت تونل آتش می‌گذرد و سالم بیرون می‌آید. پس‌از این رویداد، کیکاووس چند روز را جشن ملی اعلام می‌کند و مردم شادی می‌کنند. از آن زمان، ایرانیان در آخرین سه‌شنبه سال با پریدن از روی آتش، پاکی و بی‌گناهی سیاوش را به یاد می‌آورند و این رسم به‌‌تدریج به آیین چهارشنبه سوری امروزی تبدیل شده است.

این موضوع نشان می‌دهد که داستان چهارشنبه سوری در باورهای فرهنگی ریشه دارد و برگرفته از شاهنامه و سنت‌های باستانی ایران است.

چهارشنبه سوری در کاخ چهلستون

ردپای چهارشنبه سوری حتی در آثار تاریخی نیز دیده می‌شود، یکی از نمونه‌ها کاخ چهل‌ستون در اصفهان است. در این کاخ، سالن جنوبی با نام چهارشنبه‌سوری شناخته می‌شود و روی دیوار آن نقاشی قدیمی مرتبط با این جشن وجود دارد.

این نقاشی به دوره صفوی مربوط و با نظارت رضا عباسی کشیده شده است و صحنه‌ای شبیه به گردهمایی افراد دور آتش را نشان می‌دهد. هرچند نمی‌توان با اطمینان گفت که مضمون آن دقیقاً چهارشنبه سوری است، حضور آتش و جمع‌شدن افراد باعث شده است تا نقاشی مذکور به این آیین کهن نسبت داده شود.

برخی پژوهشگران معتقدند که این تابلو نشان‌دهنده یکی از آیین‌های هندی مربوط به مردگان است و هنرمندان ایرانی آن را به سبک خود به تصویر کشیده‌اند. در هر صورت، نقاشی یاد شده نمونه‌ای جالب از ارتباط سنت‌های کهن با هنر و معماری تاریخی ایران است و نشان می‌دهد که چهارشنبه سوری از گذشته‌های دور بخشی از فرهنگ مردم بوده است.

آداب و رسوم چهارشنبه سوری

چهارشنبه سوری در ایران با آداب و رسوم خاصی برگزار می‌شود. بعضی از این رسوم در سراسر ایران مشترک‌اند؛ اما برخی دیگر تنها در شهر یا روستای خاصی انجام می‌شوند. در ادامه مطلب، با برخی از رسم های چهارشنبه سوری آشنا می‌شوید.

بوته‌افروزی 

از رسوم مهم جشن چهارشنبه سوری در ایران بوته‌افروزی است. در این آیین، هر خانواده بوته‌های خشک یا گون را در حیاط و پشت‌بام یا فضای باز خانه جمع و در کپه‌هایی آماده می‌کند. تعداد این بوته‌ها سه یا پنج یا هفت تاست؛ اما در بعضی مناطق ایران از اعداد زوج هم استفاده می‌کنند.

با تاریک‌شدن هوا، همه اعضای خانواده دور بوته‌ها جمع می‌شوند و آن‌ها را آتش می‌زنند. سپس افراد از روی آتش می‌پرند و در همان حال می‌گویند که «زردی من از تو، سرخی تو از من». این جمله نماد دورکردن بیماری و بدی‌ها و گرفتن گرما و انرژی مثبت از آتش است.

پس‌از پایان آتش‌افروزی، بوته‌های سوخته و خاکسترها جمع‌آوری و به سر چهارراه‌ها برده می‌شوند. فردی که خاکستر را می‌برد، وقتی برمی‌گردد، در خانه را محکم می‌کوبد و این مکالمه شکل می‌گیرد:

«که هستی؟

منم.

از کجا آمده‌ای؟

عروسی.

چه آورده‌ای؟

تندرستی.»

سپس در را برای او باز می‌کنند تا سلامتی و شادی وارد خانه شود.

قاشق‌زنی 

از دیگر رسوم قدیمی چهارشنبه سوری قاشق‌زنی است. امروزه این رسم کمتر اجرا می‌شود؛ اما در گذشته یکی از آیین‌های اصلی این شب به شمار می‌رفت. در رسم قاشق‌زنی، دختران و پسران جوان چادری یا پوششی روی سر خود می‌انداختند تا کسی آنان را نشناسد و جلو در خانه دوستان و همسایه‌ها می‌رفتند.

سپس با ضربه‌زدن قاشق به کاسه، صاحب‌خانه متوجه حضوشان می‌شد و داخل کاسه آن‌ها آجیل، شیرینی، شکلات، نقل و گاهی پول می‌ریخت. در برخی مناطق نیز، اگر کسی در خانه بیمار داشت، قاشق‌زنی به نیت سلامتی او انجام و خوراکی‌هایی که جمع می‌شد، به بیمار داده می‌شد تا شفا پیدا کند. 

ترکه‌زنی

در تالش، ترکه‌زنی بخشی از مراسم چهارشنبه سوری است که در بامداد آخرین چهارشنبه سال انجام می‌شود. در این رسم، سالمندترین فرد خانواده پیش‌از همه از خانه بیرون می‌رود و ترکه‌ای از درخت یا پرچین جدا می‌کند. سپس آن ترکه را آرام بر پشت کودکان و نوجوانان می‌زند و می‌گوید که «پیر و خرم بشوی».

این کار برای دیگر اعضای خانواده، به‌خصوص بیماران، نیز انجام می‌شود. پس‌از آن سالمند خانواده با همان ترکه بر پشت دام‌ها و انبار غله و کندوی عسل می‌زند تا خانه و دارایی‌هایشان پربرکت شود. پس‌از پایان ترکه‌زنی، اعضای خانواده به کنار نهر یا رودخانه‌ای کوچک می‌روند و به نیت دورشدن بلا و بیماری، چند بار از روی آن می‌پرند. 

فال‌گوش‌نشینی 

یکی دیگر از رسوم قدیمی چهارشنبه سوری در ایران فال‌گوش‌نشینی است. در این مراسم با تاریک‌شدن هوا، کسانی که می‌خواستند بخت‌و‌اقبال خود را بدانند یا نیت خاصی داشتند، از خانه بیرون می‌رفتند و به حرف‌های مردم و رهگذران گوش می‌دادند.

اگر اولین چیزی که می‌شنیدند خبر خوش یا حرف شاد و دل‌نشینی بود، آن را نشانه‌ای مثبت برای آینده و تحقق نیت خود تلقی می‌کردند. درمقابل، اگر حرف تلخ یا ناراحت‌کننده می‌شنیدند، باور داشتند که نیتشان برآورده نمی‌شود.

کوزه‌شکنی 

کوزه‌شکنی نیز جزو آداب و رسوم قدیمی چهارشنبه سوری است. مردم بعد‌از پریدن از آتش، کوزه‌ها را از پشت‌بام به زمین می‌انداختند. باور بر این بود که بدی و بلا داخل کوزه جمع و با شکستن آن انرژی منفی از خانه دور می‌شود.

شیوه اجرای این رسم در شهرهای مختلف کمی متفاوت بود. در تهران گاهی چند سکه داخل کوزه می‌انداختند و هم‌زمان با نواختن نقاره، کوزه‌ها را می‌شکستند تا همراه آن درد و بلا از خانه بیرون برود. در خراسان، کوزه‌ها را با زغال و نمک و سکه پر می‌کردند و هر عضو خانواده با چرخاندن کوزه به دور سر خود، بدی و بدبیاری را به کوزه منتقل می‌کرد و سپس آن را به کوچه می‌انداخت. در برخی شهرها مانند اراک و آشتیان، دانه‌های جو داخل کوزه می‌گذاشتند تا نماد برکت و پاکی باشد.

علاوه‌بر جنبه سنتی، کوزه‌شکنی یک دلیل عملی و بهداشتی نیز داشت. ظروف سفالین قدیمی که لعاب نداشتند، آلوده می‌شدند و شست‌وشوشدنی نبودند. بنابراین، مردم باور داشتند که پایان سال زمان مناسبی است تا این ظروف را بشکنند و از ظروف جدید استفاده کنند. این کار به رونق کار سفالگران کمک می‌کرد.

فال کوزه 

در کنار شکستن کوزه، برخی مناطق ایران در چهارشنبه سوری از کوزه برای گرفتن فال و پیش‌بینی آینده استفاده می‌کردند. در این رسم، کوزه‌ای را با آب زیر ناودان و روبه‌قبله می‌گذاشتند و هر عضو خانواده نیت می‌کرد و چیزی داخل آن می‌انداخت.

صبح روز چهارشنبه، کوزه را جمع می‌کردند و فردی چند تکه کاغذ که اشعار حافظ روی آن نوشته شده بود، داخل کوزه می‌انداخت. سپس دختری نابالغ یکی از کاغذها و نشانه‌ها را از داخل کوزه برمی‌داشت و براساس آن فال را تعبیر می‌کردند.

پختن آش ابودردا 

از دیگر رسم‌های قدیمی درباره چهارشنبه سوری پختن آش ابودردا یا آش بیمار بود. خانواده‌هایی که در خانه بیماری داشتند، این آش را در شب چهارشنبه‌سوری می‌پختند و مقداری از آن را به بیمار می‌دادند. آنان باور داشتند که با خوردن این آش، بیماری از او دور می‌شود. بقیه آش نیز بین اعضای خانواده و فقرا توزیع می‌شد تا برکت و شادی پخش شود.

برای پختن این آش از موادی استفاده می‌کردند که در قاشق‌زنی جمع یا با پول‌های جمع‌آوری‌شده خریده شده بود. برخی آن را با نام «آش امام زین‌العابدین(ع)) می‌شناختند و معتقد بودند که این سنت نه‌تنها باعث بهبود بیمار می‌شود؛ بلکه روحیه خانواده را نیز تقویت می‌کند.

شاهنامه‌خوانی 

شاهنامه‌خوانی و قصه‌گویی دور آتش بخشی از سنت‌های قدیمی ایران در چهارشنبه سوری است. بزرگ‌ترهای خانواده داستان‌هایی از شاهنامه یا قصه‌های قدیمی را برای بقیه تعریف می‌کردند تا فرهنگ ایرانی حفظ و فضای خانواده شاد شود.

در کنار گفتن داستان‌ها، کسانی که ساززدن بلد بودند، درباره بهار و سال نو شعر می‌خواندند و فضا را شاد می‌کردند. این آیین باعث می‌شد تا خانواده‌ها دور هم جمع شوند و از هم‌دلی لذت ببرند.

شال‌اندازی 

از رسوم چهارشنبه سوری در ایران می‌توان به شال‌اندازی یا کجاوه‌اندازی اشاره کرد که در بیشتر مناطق کشور با تفاوت‌های جزئی اجرا می‌شود. در این مراسم، کودکان و جوانان به بام خانه همسایه یا اقوام می‌روند و کمربند پارچه‌ای و شال یا دستمالی را داخل اتاق یا مقابل خانه آویزان می‌کنند.

صاحب‌خانه‌ها داخل دستمال یا شال، شیرینی، آجیل چهارشنبه‌سوری، جوراب و گاهی تخم‌مرغ می‌گذارند و آن را به افراد برمی‌گردانند. در برخی مواقع، اگر پسری قصد داشته باشد با دختر صاحب‌خانه ازدواج کند، به گوشه دستمال گره‌ای می‌زند و آن را آویزان می‌کند. درصورت موافقت، پدرومادر دختر گره را باز می‌کنند و به مچ دختر می‌بندند و درصورت مخالفت، تنها خوراکی‌ها را داخل دستمال می‌گذارند و به پسر برمی‌گردانند.

آجیل خوردن 

پس‌از پایان مراسم چهارشنبه سوری و پریدن از روی آتش، اعضای خانواده دور هم جمع می‌شدند و آجیل می‌خورند. در گذشته، آخرین دانه‌های زمستانی مانند تخم هندوانه، تخم کدو، پسته، فندق، بادام، نخود، تخم خربزه، گندم و شاهدانه را روی آتش بو می‌دادند و با نمک تبرک می‌کردند. پیشینیان اعتقاد داشتند کسی که از این آجیل می‌خورد، مهربان‌تر و کینه و بدی نیز از او دور می‌شود.

همچنین، افرادی که نذر کرده بودند، آجیل هفت مغز یا مشکل‌گشا شامل پسته، فندق، بادام، توت خشک، خرما، نخودچی و کشمش را از مغازه‌های روبه‌قبله می‌خریدند و بین خود و آشنایان پخش می‌کردند. این رسم علاوه‌بر شادی و دورهمی، نمادی از برکت و محبت و رفع کدورت‌ها بود و بخشی از آداب سنتی چهارشنبه سوری به شمار می‌رفت.

آتش‌بازی

آتش‌بازی از بخش‌های جذاب چهارشنبه‌سوری است که هنگام آتش‌افروزی انجام می‌شود. امروزه، این رسم بیش‌ازحد بزرگ شده است و باعث می‌شود تا برنامه‌های سنتی شب چهارشنبه سوری کمتر دیده شوند.

زمان دقیق ورود ترقه و فشفشه به مراسم معلوم نیست؛ اما به نظر می‌رسد از دوره قاجار رایج شده باشد. در آن زمان، در جشن‌ها برای سرگرمی درباریان آتش‌بازی می‌شد. سفرنامه‌های سیاحان اروپایی که در آن دوران از تهران دیدن کرده‌اند، به آتش‌بازی در مراسم اشاره می‌کنند.

آب‌پاشی و آب‌بازی 

در برخی مناطق روستایی ایران، آب‌پاشی و آب‌بازی از رسوم شب چهارشنبه سوری بوده است. در غروب آخرین سه‌شنبه سال، مردم بدون صحبت با دیگران جام یا کوزه‌ای پر از آب برمی‌داشتند و به‌سمت رودخانه و نهر یا چشمه می‌رفتند. سپس آب را روی در و دیوار و وسایل خانه می‌ریختند تا بلا و انرژی منفی از خانه دور شود.

گاهی افراد در مسیر هر کسی که می‌دیدند، با آب کوزه خیس می‌کردند تا سال نو را در سلامتی و شادی سپری کند. بعضی هم وارد چشمه یا رود می‌شدند و با چوب‌دستی آب را روی افراد کنار آب می‌پاشیدند تا خانه و زندگی‌شان متبرک شود.

بخت‌گشایی 

در گذشته، دختران دم‌بخت شب چهارشنبه سوری آیین‌های ویژه‌ای برگزار می‌کردند تا بختشان باز شود. در یکی از این رسوم، آنان به عطاری‌ روبه‌‌قبله می‌رفتند و مقداری نبات و هفت گردو می‌خریدند و به کارگاه کوزه‌گری می‌رفتند. سپس روی چرخ کوزه‌گری می‌ایستادند و آن را هفت دور می‌چرخاندند. در هر دور یک گردو می‌شکستند و با این کار باور داشتند که مشکلاتشان رفع و بختشان باز می‌شود. در پایان، کوزه‌گر مقداری پول و نبات دریافت می‌کرد و دختران به خانه برمی‌گشتند.

در تهران، رسم دیگری به نام «توپ مروارید» وجود داشت. در میدان ارگ، زنان و دختران برای گشایش مشکلات و باز‌شدن بخت از زیر توپ عبور می‌کردند یا از آن بالا می‌رفتند و اعتقاد داشتند با انجام این کار حاجتشان برآورده می‌شود.

آیین محلی چهارشنبه سوری در برخی مناطق ایران

چهارشنبه‌سوری در هر استان با آداب و رسوم خاص خود برگزار می‌شود که فرهنگ و سنت‌های همان منطقه را نشان می‌دهد. در ادامه، آیین‌های محلی چهارشنبه سوری در استان‌های مختلف ایران را معرفی می‌کنیم.

تهران

در تهران، مراسم چهارشنبه سوری با آداب سنتی خاصی برگزار می‌شد. مردم بوته‌های خشک را از بیابان‌های اطراف شهر جمع و بعداز غروب خورشید با این بوته‌ها و وسایل چوبی کهنه آتش بزرگی درست می‌کردند. همه دور آتش جمع می‌شدند و با گفتن عبارت «سرخی تو از من، زردی من از تو» از روی آن می‌پریدند تا بدی‌ها و بیماری‌ها را از خود دور کنند.

کردستان

در کردستان، مردم سه‌شنبه آخر سال را با رفتن به دشت‌ها و بلندی‌ها جشن می‌گرفتند و در بلندترین نقاط آتش روشن می‌کردند. کنار این آتش‌های بزرگ، همه مشغول رقص و پایکوبی محلی می‌شدند؛ زیرا رقص کردی جزئی جدایی‌ناپذیر از این مراسم بود.

در گذشته، زنان روستا برای دورکردن درد و مشکلات سال گذشته چند تار مو از سر فرزندان خود را می‌بریدند و دور می‌انداختند. همچنین، مردم هنگام بازگشت به خانه چهار سنگ‌ر‌‌یزه برمی‌داشتند و به پشت شانه‌هایشان پرتاب می‌کردند تا بلا و نحسی از خانه دور شود.

کرمان

در کرمان، مردم چهارشنبه سوری را با روشن‌کردن آتش و گردهم‌آمدن جشن می‌گیرند. در گذشته، مردم هر محله چند پشته هیزم روی زمین می‌چیدند و آتش روشن می‌کردند. مردم از روی این آتش‌ها می‌پریدند تا غم و بیماری را از خود دور کنند. در پایان مراسم، مردم کمی زغال آتش را به خانه می‌بردند و در اجاق یا تنور می‌گذاشتند یا روی آن اسپند و کندور می‌ریختند تا خانه‌شان پر از خیر و برکت شود. 

از دیگر رسوم کرمان می‌توان به پخت اُماچو، کلیدزنی، فال چارشمبو و فال سوزنو اشاره کرد. هریک از این آیین‌ها بخشی از سرگرمی‌ها و مراسم ویژه شب چهارشنبه سوری و یادآور سنت‌های محلی و پیوند مردم با یکدیگر بودند.

خوزستان

در خوزستان، مردم در غروب آخرین سه‌شنبه سال به صحرا می‌رفتند تا بوته‌ها و گیاهان خشک را جمع‌آوری و آتش چهارشنبه سوری را روشن کنند. مانند سایر نقاط ایران، پریدن از روی آتش بخشی از جشن بود و هنگام پریدن با صدای بلند می‌گفتند که «زردی من از تو، سرخی تو از من».

در شهرهایی مانند بهبهان، مردم برای دور‌کردن غم و جذب شادی این ترانه‌ را می‌خواندند: «غم برو، شادی بیا، محنت برو، روزی بیا.»

اصفهان

در اصفهان، روشن‌کردن آتش و پریدن از روی آن جزو رسوم اصلی‌ چهارشنبه سوری است. در قدیم، مردم این شهر رسم‌هایی مانند کوزه‌شکستن و فال‌گوشی و گره‌گشایی نیز انجام می‌دادند. در غروب سه‌شنبه آخر سال، بوته‌ای خشک را آتش می‌زدند و برای دفع بلا و بدی‌ها در سال نو یک کوزه آب را به‌همراه چند دانه اسپند روی آتش می‌ریختند.

از دیگر رسم‌های جالب اصفهان در این شب، گره‌زدن دستمال بود. اگر کسی حال‌و‌روز خوشی نداشت، گوشه دستمال یا پارچه‌ای را گره می‌زد و صبر می‌کرد تا اولین رهگذر آن را باز کند. آنان باور داشتند که با بازشدن گره، مشکلشان نیز برطرف می‌شود.

چهارمحال‌وبختیاری

در چهارمحال‌وبختیاری، مراسم چهارشنبه سوری بیشتر به‌شکل خانوادگی برگزار می‌شود. مردم در حیاط یا فضای باز خانه‌هایشان آتش‌های کوچک روشن می‌کنند و هنگام پریدن از روی شعله‌ها برای سلامتی و شادی و سالی پربرکت دعا می‌کنند.

در پایان مراسم، خاکستر آتش را به بیرون می‌برند تا ناراحتی‌ها و انرژی منفی از خانه دور شود. جمع‌شدن خانواده‌ها و خوردن تنقلات مخصوص نوروز و شنیدن آوازهای محلی بختیاری فضای شب را گرم و شاد می‌کند و این مراسم به‌نوعی آغاز جشن نوروز و نوشدن دل‌هاست.

خراسان

در خراسان، چهارشنبه‌سوری با آداب خاص و متفاوتی برگزار می‌شود. مردم هیزم و بوته آتش می‌زنند و با پریدن از روی شعله‌ها خود را از انرژی‌های منفی و بدشانسی دور می‌کنند. در برخی مناطق، بازی‌های سنتی مانند چوگان و کوزه‌شکنی به نشانه دفع بدبیاری برگزار می‌شود. همچنین، خانواده‌ها و همسایه‌ها با هدیه‌دادن آجیل و نبات به یکدیگر سال نو را تبریک می‌گویند. 

تبریز

از سنت‌های قدیمی تبریز در چهارشنبه سوری، رفتن به چهارشنبه بازار بود. خانواده‌ها در عصر سه‌شنبه آخر سال به بازار می‌رفتند و شیرینی و میوه خشک و آجیل ویژه می‌خریدند که به آن «چارشنبه یمیشی» می‌گفتند. این آجیل شامل گردو، فندق، بادام، نخود و کشمش بود.

از دیگر رسوم جالب این شهر ارسال چهارشنبه لیق از طرف خانواده تازه‌عروس به داماد بود. این هدیه شامل آجیل و پارچه و پیراهن و با هدف طلب شادی و خیرخواهی برای سال نو انجام می‌شد.

روشن‌کردن آتش و پریدن از روی آن در تبریز نیز رواج داشت. مردم هنگام پریدن از روی آتش، ترانه‌هایی برای خوش‌اقبالی و دورشدن بدبیاری می‌خواندند؛ مانند «آتیل ماتیل چرشنبه بختیم آچیل، چرشنبه آغریم اوغروم تؤکولسون، اودا توشوب کول اولسون، یانسین اَلُو ساچیلسین، منیم بختیم آچیلسین…».

زنجان

مردم زنجان چهارشنبه آخر سال را با آتش‌بازی و ترقه‌بازی و تفنگ‌اندازی جشن می‌گیرند. در گذشته، این شهر تمام چهارشنبه‌های ماه اسفند را گرامی می‌داشتند و هریک را به‌ترتیب یئکه، قودوق، کوله و آخر چهارشنبه می‌نامیدند.

در چهارشنبه اول، مردم پشت‌بام می‌رفتند و عدس و گندم یا نخود جلو ناودان‌ها می‌ریختند و دور سفره هفت‌مغز و میوه جمع می‌شدند. هنگام پریدن از آتش، جوانان اشعار مختلفی می‌خواندند؛ مانند «آتیل ماتیل چرشنبه، آینا تکین بختیم آچیل چرشنبه». 

سیستان‌وبلوچستان

مردم سیستان‌وبلوچستان در آخرین سه‌شنبه سال هیزم یا بوته و در نواحی نخلستان برگ خشک خرما را آتش می‌زنند و از روی آن می‌پرند. خانواده‌ها و اقوام دور هم جمع می‌شوند و دانه‌های آخر زمستان مانند تخم هندوانه، تخم کدو، تخم خربزه، پسته، فندق و بادام را روی آتش بو می‌دهند و می‌خورند. یکی از رسوم جالب این منطقه در چهارشنبه سوری چیدن خوشه‌های نارس گندم و پختن آن روی آتش است که به آن «پَلو» می‌گویند و به‌همراه آن آش هم می‌پزند. 

اجزای اصلی آجیل شب چهارشنبه‌سوری

آجیل شب چهارشنبه سوری از بخش‌های لذت‌بخش این جشن است که از خوراکی‌های متنوع و مغذی تشکیل می‌شود. مهم‌ترین اجزای آن عبارت‌اند از:

چهار مغز اصلی

مخلوط بادام‌زمینی، بادام‌هندی، پسته و فندق پایه‌ آجیل چهارشنبه سوری است. این ترکیب را می‌توان به‌صورت خام یا نمکی تهیه کرد و هرکدام طعم خاص خود را دارند.

قیسی یا برگه زردآلو

قیسی باعث طعم شیرین و ملایم آجیل می‌شود و سرشار از فیبر و آهن و آنتی‌اکسیدان است. مصرف آن به هضم بهتر غذا و تقویت سیستم‌ایمنی کمک می‌کند.

کشمش سبز

کشمش سبز برای شیرین‌کردن آجیل ضروری است و همراه با نخودچی استفاده می‌شود.

نخودچی

این مغز کوچک و خوش‌مزه همیشه همراه کشمش است و ترکیب آن‌ها طعم خاصی به آجیل می‌دهد.

گردو

گردو یکی از مغزهای مغذی و ارزشمند آجیل و سرشار از امگا ۳ و پروتئین و ویتامین‌های ضروری است. گردو به تقویت حافظه و سلامت قلب و کاهش التهاب کمک می‌کند.

تخم کدو و آفتابگردان

شکستن این تخمه‌ها کنار آتش و در کنار خانواده حس صمیمیت و نشاط را بیشتر می‌کند.

ناگفته نماند که برخی خانواده‌ها خرما، کنجد، نقل شیرین یا شکر پنیر نیز به آجیل اضافه کنند. ترکیب آجیل با توجه به منطقه و سلیقه هر خانواده متفاوت است و هرکس می‌تواند ترکیب دلخواه خود را داشته باشد.

غذاهای مخصوص چهارشنبه سوری

در چهارشنبه سوری، غذاهای خاصی پخته می‌شوند. ایرانی‌ها از قدیم علاقه زیادی به خوردن خوراکی‌های خوش‌مزه در این جشن داشته‌اند. از غذاهای این شب می‌توان به رشته‌پلو و آش رشته اشاره کرد. قدیمی‌ها باور داشتند که خوردن رشته‌پلو، یعنی رشته کارها در دست فرد می‌ماند و زندگی با نظم پیش می‌رود.

علاوه‌براین، غذاهای دیگری در برخی خانواده‌ها طبخ می‌شود؛ ازجمله سبزی‌پلو با ماهی، دلمه برگ‌مو، ماهی‌دودی همراه با پلو و پلو هفت‌رنگ. این تنوع غذاها سفره چهارشنبه‌سوری را رنگین می‌کند و نشان‌دهنده اهمیت غذا و دورهمی در سنت‌های ایرانی است.

پیشنهادهایی برای تجربه چهارشنبه‌سوری در سفر

اگر به‌دنبال تجربه چهارشنبه سوری متفاوت هستید، سفر به برخی از شهرهای ایران برای جشن‌گرفتن این شب بسیار هیجان‌انگیز است. در ادامه، با چند مقصد هیجان‌انگیز آشنا می‌شوید.

گیلان

اگر بلیط هواپیما خارجی خود را هنوز رزرو نکرده‌اید و می‌خواهید چهارشنبه سوری را متفاوت از سال قبل تجربه کنید، می‌توانید به گیلان سفر کنید. مردم گیلان در شب چهارشنبه‌سوری علاوه‌بر روشن‌کردن آتش و دودکردن اسپند و روشن‌کردن شمع، گلاب به‌ صورت می‌زنند و صبح خاکستر آتش را پای درخت‌ها می‌ریزند تا بارور شوند.

شیراز

شیراز از بهترین شهرهای ایران برای سفر نوروزی است و در گذشته، چهارشنبه‌سوری نیز در آنجا با آیین‌های خاصی برگزار می‌شد. مردم علاوه‌بر روشن‌کردن آتش، رسوم فال‌گوشی و دودکردن اسفند و گرداندن نمک دور سر را انجام می‌دادند تا از بلا و بدی دور بمانند.

در این شب، دختران دم‌بخت ابریشم هفت‌رنگ به کمر می‌بستند و صبح روز بعد از کودک نابالغی می‌خواستند که با بازکردن آن پارچه، بخت بسته‌شان را باز کند. افزون‌براین، آنان برای گشایش بخت به محل معروفی به نام خانه سید ابوتراب در کوچه شیشه‌گرها می‌رفتند و زیر درخت کهن‌سال حلوا می‌پختند و بین نیازمندان تقسیم می‌کردند.

یزد

در یزد، چهارشنبه سوری جشنی است که همه مردم از زرتشتی و مسلمان در آن شرکت می‌کنند. مردم هیزم‌ها را جمع و در غروب سه‌شنبه آخر سال در فضای باز آتش روشن می‌کنند. مردان و زنان از روی آتش می‌پرند و برای دفع چشم‌زخم و انرژی‌های منفی، اسپند و کندر روی آتش می‌ریزند و شعرهای مخصوص این مراسم را می‌خوانند؛ مانند «بترکه چشم حسود و حسد و دیده منافق، چه بیرون و چه داخل…» یا «اسفند و اسفند دونه، اسفند سی‌و‌سه دونه، بترکه چشم حسود و بیگونه».

در برخی روستاها، رسم جالبی وجود دارد که سیب‌زمینی‌ها را در خاکستر آتش می‌گذارند و دور هم می‌نشینند و با شادی آن‌ها را می‌خورند. از دیگر سنت‌های یزد می‌توان به شکستن کوزه و فال کوزه و توزیع آجیل مشکل‌گشا (لرک) اشاره کرد. 

امروزه، در برخی مناطق مانند تفت و میبد به‌جای فال کوزه، دختران دم‌بخت برای گرفتن فال در گوشه‌ای می‌ایستند و به صحبت‌ها گوش می‌دهند تا نشانه‌ای از خوش‌اقبالی و بخت خود پیدا کنند. اگر می‌خواهید در کنار مردم یزد چهارشنبه‌سوری را جشن بگیرید، با رزرو بلیط پرواز راحت‌تر می‌توانید برای سفر خود برنامه‌ریزی کنید.

اهواز

در اهواز، چهارشنبه سوری حال‌وهوای متفاوتی دارد و بیشتر در محله‌هایی مانند کیان‌پارس، زیتون کارمندی، شهرک نفت و طالقانی با حضور پرشور مردم برگزار می‌شود. خانواده‌ها و کودکان دور هم جمع می‌شوند و آتش‌های کوچک روشن می‌کنند و از روی آن می‌پرند تا به‌‌نوعی انرژی منفی سال گذشته را پشت‌سر بگذارند. 

یکی از رسوم جذاب این منطقه، قاشق‌زنی است که کودکان با رفتن به در خانه همسایه‌ها، آجیل و شیرینی جمع می‌کنند. اگر می‌خواهید در کنار مردم اهواز چهارشنبه‌سوری را جشن بگیرید، قبل‌از سفر به این شهر برای رزرو آنلاین هتل اقدام کنید تا با مشکل اقامت مواجه نشوید.

سخن آخر

چهارشنبه سوری مانند روز سپندارمذگان از سنت‌های کهن ایرانی است. در این روز، خانواده‌ها با امید به سال نو دور هم جمع می‌شوند. هرچند رسم‌های چهارشنبه‌سوری در شهرهای مختلف کمی متفاوت است، هدف اصلی این جشن همان شادی و زنده نگه‌داشتن سنت‌های ایرانی است.

با وجود تغییراتی که در سال‌های اخیر ایجاد شده است (مانند استفاده از ترقه‌های خطرناک یا بالن‌های آتش)، بهتر است که این جشن را به‌طور ایمن برگزار کنید تا ارزش‌های فرهنگی‌اش حفظ شود.

سوالات پرتکرار