عید نوروز در ایران جشن کهن طبیعت و نمادی از تجدید حیات و شکوه است. در این موقع از سال، فرصت بینظیری فراهم شده است تا با آغوشی باز به استقبال بهاری برویم که دلها را با نوید رویش و امید روشن میسازد. ایرانیان در سراسر جهان گرد هم میآیند و آیین نوروز را با خانهتکانی، پوشیدن لباس نو، چیدن سفره هفتسین، خوردن سبزیپلو و سایر آداب گرامی میدارند. در این مقاله، درباره رایجترین و خاصترین آداب و رسوم عید نوروز در ایران بهطور مفصل صحبت میکنیم.
آیین عید نوروز در ایران در یک نگاه
در جدول زیر، ابتدا نگاهی کوتاه به آداب و رسوم عید نوروز در ایران داریم:
| نام آداب و رسوم | توضیحات |
| خانهتکانی | پالایش محیط زندگی از آلودگیهای مادی و معنوی برای آمادهسازی سال نو |
| کاشتن سبزه عید | نماد بازگشت حیات، باروری طبیعت، امید به برکت و خوشبختی |
| پوشیدن لباس نو | نماد تجدید حیات و پاکیزگی و شروعی دوباره با ظاهری آراسته |
| چهارشنبهسوری | جشنی با آتش و شادی برای درهمشکستن قدرت اهریمن و پایان سال |
| چیدن سفره هفتسین | قراردادن هفت قلم که با «سین» شروع میشود بهعنوان نماد آرزوهای نیک |
| دیدوبازدید | دیدار یکدیگر برای تبریک سال نو و تحکیم پیوند خانوادگی و دوستی |
| سیزدهبدر | رفتن به دامان طبیعت در روز سیزدهم فروردین برای دفع نحسی و شکرگزاری |
| گرهزدن سبزه | گرهزدن سبزه بهوسیله دختران جوان برای بستهشدن گرههای زندگی و برآوردهشدن حاجت |
| کوزهشکنی | انداختن کوزه پر از آب از بام برای نماد رهایی از ناملایمتیها و دفع بلا |
| قاشقزنی | کوبیدن قاشق به کاسه در مقابل منازل برای درخواست آجیل و شرکت در شادی |
| فالگوشنشینی | پنهانشدن و گوشدادن به گفتوگوی دیگران برای فهمیدن پیام یا فال سال جدید |
| آجیل چهارشنبهسوری | خوردن مخلوطی از خشکبار برای رفع مشکل و داشتن سالی پربرکت |
| آش چهارشنبهسوری | پختن و توزیع آشی خاص برای برآوردهشدن حاجت یا شفای بیماران |
| شالاندازی | انداختن شال از بام به داخل خانه و دریافت هدیه بهعنوان نماد محبت همسایگی |
| نوروزخوانی | خواندن شعر و نغمههای محلی بهوسیله نوروزخوان برای نوید آمدن بهار و سال نو |
| زیارت اهل قبور | رفتن به گورستان و قرائت فاتحه برای آرامش ارواح درگذشتگان و یادآوری مرگ |
ریشه آداب و رسوم عید نوروز در ایران از کجاست؟
ریشه و تاریخچه نوروز در ایران را میتوان در باورهای کهن ایرانیان و آیینهای زرتشتی جستوجو کرد که قدمتی بیش از سههزار سال دارند. این جشن بهعنوان «نوروز» یا «روز نو» شناخته میشود و با آغاز فصل بهار و اعتدال بهاری گره خورده است. درواقع، نوروز نماد پیروزی نور و روشنایی بر تاریکی و سردی زمستان است.
در منابع تاریخی و متون مقدس مانند اوستا، به نوروز بهعنوان زمان بازآفرینی طبیعت و روزی اشاره شده است که اهورامزدا جهان را آفرید. در دوره ساسانیان، نوروز به اوج رسمیت خود رسید. در این دوران، آیینهای نوروز با دین رسمی زرتشت درهمتنیده شد و اجرای مراسم مذهبی مانند دعاکردن در آتشکدهها و روشنکردن آتشهای بزرگ و برگزاری مهمانیهای باشکوه بخشی جداییناپذیر از جشن آغاز سال بود.
ارتباط اسطوره با عید نوروز
ارتباط نوروز با اسطوره تاجگذاری جمشید و سوگ سیاوش، دو ریشه عمیق اسطورهای در شناخت ماهیت این جشن باستانی هستند.
- براساس نوشتههای ابوریحان بیرونی و دیگر مورخان، ایرانیان باستان آغاز سال نو را زمانی میدانستند که جمشید، پنجمین پادشاه پیشدادی، پساز سفر به سراسر جهان و آبادکردن شهرها، بر تختی زرین نشست و در این روز جشنی باشکوه برپا کرد که به «نوروز» معروف شد. این روایت نماد نظم و عدالت و شکوه حکومت ایرانی است.
- برخی پژوهشگران بر این باورند که آیینهای سوگوارانه و نمایشهای تعزیه در آستانه نوروز که به «سوگ سیاوش» منسوب است، در اسطوره شهادت این پادشاه پاکدامن ریشه دارد که نماد پاکی و بیگناهی دربرابر خیانت بود.
این دو روایت اسطورهای، یکی نماد پیروزی و شادی (جمشید) و دیگری نماد سوگ و قیام برای عدالت (سیاوش)، در کنار همدیگر نشان میدهند که نوروز در فرهنگ ایرانی بازتابی از چرخه ابدی تاریخ و جنگ اهریمن با انسان و نهایتاً پیروزی خیر و بازگشت بهار است.
آداب و رسوم عید نوروز در ایران باستان
در ایران باستان، آداب و رسوم خاصی برگزار میشد. در ادامه، به برخی از این آیینها اشاره میکنیم که براساس متون تاریخی و نوشتههای ابوریحان بیرونی ثبت شدهاند.
آیین گشنب برزرن (کاشتن غلات سبز)
در روزهای منتهی به نوروز، ایرانیان باستان هفت دانه غلات مانند گندم و جو و برنج را در ظروف گِلی میکاشتند تا در روزهای منتهی به عید سبز شوند. این سنت در باورهای مهرپرستی باستان و کشاورزی ریشه داشت و نماد باروری و فراوانی در سال نو بود و بعدها بهشکل سبزه امروزی درآمد.
برپایی آتش بزرگ و جشن سده
اگرچه جشن سده اغلب ۵۰ روز قبلاز نوروز برگزار میشد، روشنکردن آتشهای بزرگ در شب عید نوروز نیز رایج بود. ایرانیان باستان معتقد بودند که آتش میتواند اهریمنان و ارواح خبیثه را فراری دهد. آنان برای استقبال از فرشتگان و اهورامزدا، آتشها را در بامها و کوچهها روشن نگه میداشتند.
آتشافروزی بر بامها
مردم در شب سال نو بر بام خانههای خود میرفتند و آتش روشن میکردند تا پیروزی نور و گرما بر تاریکی و سرمای زمستان را جشن بگیرند. این آتشافروزیها نشانهای برای راهنمایی ارواح نیاکان و فروختن نحسیها تلقی میشد. شما میتوانید این رسم را با سفر به یزد در عید نوروز از نزدیک ببینید؛ زیرا تنها در این شهر کهن برگزار میشود.
سیاوشنامهخوانی
ایام نوروز با نمایشها زنده و تعزیه همراه بود که به روایت داستانهای حماسی، بهویژه شهادت سیاوش، میپرداختند. این آیین ترکیبی از سوگ و شادی و یادآور پاکی و نبرد حق با باطل و بخشی از مراسم عید بود. ناگفته نماند که خواندن اشعار زرتشتی بخش مهم از سیاوشنامهخوانی بود.
دیدار پادشاه
مردم و بزرگان کشور برای دیدار پادشاه و تبریک سال نو در عید به دربار میرفتند. در این روز، پادشاهان ساسانی تاجگذاری میکردند و با پوشیدن لباسهای خاص و نشستن بر تخت، به مردم هدیه میدادند. درمقابل، رعایا نیز هدایای خود را به شاه تقدیم میکردند. این رسم نماد اتحاد پادشاه و ملت بود.
آیین پختن غذاهای خاص
غذاهای خاصی در ایران باستان برای نوروز پخته میشد که خواص نمادین داشتند. برای مثال، پختن آش یا غذاهایی با سبزیجات تازه نماد سلامتی و زندگی جدید بود. خوردن شیرینی و عسل و انار نیز در این روز برای شیرینشدن سال جدید بسیار رواج داشت.
شستوشوی آیینی و پاکسازی
خانهتکانی و شستوشوی بدن در ایران باستان، تنها کاری معمولی نبود؛ بلکه آیینی مذهبی بود. ایرانیان باستان باور داشتند که باید خانه و جسم خود را از هرگونه آلودگی و ناپاکی بزدایند تا بتوانند نور و برکت سال جدید را وارد زندگی خود کنند.
رایجترین آداب و رسوم عید نوروز در ایران
آیین عید نوروز در ایران باستان به دورههای بعد نیز وارد شد و اکنون بخش مهمی از هویت مردمان این سرزمین است. بسیاری از آیینها تغییر کردند یا فراموش شدند؛ اما بعضی از آنها برای صدها سال باقی مانند. در ادامه، بهسراغ معرفی آداب و رسومی میرویم که همچنان در دل مردم زنده هستند.
خانهتکانی
خانهتکانی در فرهنگ نوروزی فراتر از تمیزکردن عادی است. این رسم در باورهای دینی و فلسفی ایرانیان باستان ریشه دارد که بر پالایش محیط زندگی از آلودگیهای مادی و معنوی تأکید میکردند.
آیین خانهتکانی به «خانهشویی» یا «گردگیری» نیز شهرت دارد و نماد دورانداختن ناکامیها و تیرگیها و گناهان سال گذشته و آمادهسازی فضا برای پذیرش انرژیهای حیاتی و برکت سال نو است. در متون کهن، پاکیزگی راهی برای دفع اهریمنان و جذب فرشتگان دانسته میشود. این سنت با غبارروبی دیوارها و قالیها و نظمدادن به اثاثیه انجام میشود و تجلیگر نوشدن همراه با طبیعت در فصل بهار است.
کاشتن سبزه عید
کاشتن سبزه عید در آیین «گشنب برزرن» ایران باستان ریشه دارد و نماد بازگشت حیات و سبزی و باروری طبیعت پساز زمستان سرد است. این سنت معمولاً با کاشتن دانههای گندم، جو، عدس یا خاکشیر چندین روز پیشاز تحویل سال انجام میشود و نشاندهنده ارتباط عمیق ایرانیان با کشاورزی و احترام به نعمتهای خاکی است.
سبزه نوروز در باورهای سنتی نمایانگر خوشبختی و فراوانی سال پیش رو است. همچنین، رشد سبزه از دل خاک استعارهای از شکوفایی امید و برکت در خانه و زندگی انسان محسوب میشود که در پایان تعطیلات با طبیعت یکی و رها خواهد شد.
پوشیدن لباس نو
خرید و پوشیدن لباس نو در نوروز نمادی از تجدید حیات و پاکیزگی و شروعی دوباره است. این رسم در تمام طبقات اجتماعی رایج و بیانگر این باور است که انسان باید با ظاهری نو و آراسته به استقبال سال جدید برود تا از نظر معنوی و روانی نیز دگرگون شود.
لباس نو در فرهنگ ایرانی نشانه احترام به مهمانان و اعضای خانواده است. خرید لباس نو برای عزیزان، بهویژه کودکان، نوعی ابراز محبت و امید به روزهای بهتر و پربرکت در سال پیش رو محسوب میشود.
چهارشنبهسوری
چهارشنبهسوری که در آخرین سهشنبه سال برگزار میشود، یکی از آیینهای هیجانانگیز نوروز است که در باورهای باستانی درباره پایان سال و درهمشکستن قدرت اهریمن ریشه دارد. این جشن آمادگی روحی مردم را با شوروشادی برای ورود به سال نو و فصل بهار فراهم میکند.
آیین اصلی این جشن پریدن از روی آتش و گفتن عبارت «زردیام از تو، سرخیام از تو» است که نماد دادن ناخوشیها و بیماریها به آتش و گرفتن گرما و سلامتی از آن است. این مراسم با فالگوش ایستادن و قاشقزنی و استفاده از نارنجک و ترقه همراه و نمایانگر جشن پیروزی نور و روشنایی بر تاریکی و اهریمن است.
چیدن سفره هفتسین
چیدن سفره هفتسین جزو آیینهای نمادین نوروزی است که در آن هفت قلم از خوراکیها یا اشیاء که نامشان با حرف «سین» آغاز میشود، کنار هم قرار میگیرند. ریشه هفتسین در آیینهای مهرپرستی و ستارهشناسی باستان است و نمادگرایی قوی در پشتپرده آن وجود دارد.
سفره هفتسین تجلیگر آرزوهای نیک و احترام به طبیعت و تلاش برای برقراری نظم و زیبایی در آغاز سال جدید است و تا چند روز پساز تحویل سال همچنان در منازل برپا میماند. در جدول زیر، به نمادها و معنای هفتسین اشاره کردهایم.
| عناصر | نماد |
| سنجد | فرزانگی و زایش |
| سبزه | زندگی و شادابی |
| سمنو | همبستگی |
| سماق | صبر |
| سرکه | پذیرش ناملایمتیها |
| سیب | سلامتی و تندرستی |
| سیر | سلامتی |
| تخممرغ | زایش |
| آینه | روشنایی |
| شمع یا آتشدان | روشنایی |
دیدوبازدید
دیدوبازدید عید به «عید دیدنی» شهرت دارد و مهمترین آیین اجتماعی نوروز پساز تحویل سال است که موجب تحکیم پیوند خانوادگی و دوستی میشود. در این سنت، دیدوبازدید بهترتیب اولویت با بزرگترها و سپس دوستان و آشنایان است. افراد با دیدن یکدیگر، سال نو را تبریک میگویند و با صرف شیرینی و آجیل، محبت و صمیمیت خود را ابراز میکنند.
عید دیدنی که در آن جوانان به احترام بزرگترها پای پیش میگذارند و بزرگترها نیز با اهدای پول نقد (عیدی) به آنان مهربانیشان را نشان میدهند، نماد همبستگی اجتماعی و گذشت و تجدید میثاق عاطفی در جامعه ایرانی است.
سیزدهبدر
سیزدهبدر در سیزدهمین روز فروردین و پایان تعطیلات نوروز برگزار میشود. این رویداد آیینی است که در آن مردم معمولاً از شهر بیرون میروند و سبزههای نوروزی خود را در آب یا دشتهای سرسبز رها میکنند. سیزدهبدر به «روز طبیعت» معروف شده است و در باورهای کهن ریشه دارد که عدد سیزده را نحس میدانستند و برای دفع بلایا، خانه را ترک میکردند.
رهاکردن سبزه در آب نماد بازگرداندن روح گیاهان به طبیعت و پایاندادن به مراسم نوروز است. همچنین، نشاندهنده دورهمبودن در دشت و کوه، نشانه لذتبردن از زیباییهای خداوندی و شکرگزاری برای نعمت بهار است.
گرهزدن سبزه
گرهزدن سبزه ازجمله آیینهای نمادین و پرمعنای روز سیزدهبدر است که در آن دختران جوان، دستههای سبزه هفتسین را گره میزنند و آرزوی خود را با خداوند در میان میگذارند. این رسم در اعتقادات کهن و جادویی ایرانیان ریشه دارد و بر این باور استوار است که گرهزدن سبزه باعث بستهشدن گرههای زندگی (مشکلات) و ازدواج کردن و آسانشدن کارهای سخت در سال جدید میشود.
در این آیین، سبزه نماد حیات و برکت و گرهخوردن آن نوعی تعهد معنوی و درخواست از نیروهای طبیعت برای تحقق رؤیاها و نیازمندیهای انسان است. پساز خواندن دعا، سبزه گرهخورده معمولاً در آب جاری یا در طبیعت رها میشود.
خاصترین آداب و رسوم عید نوروز در ایران
برخی از آداب و رسوم خاص نیز برای عید نوروز در ایران وجود دارند که چندان همهگیر نیستند. این آیینها در بعضی از شهرها و خانوادهها برگزار میشوند و فرهنگ مناطق مختلف کشور در ارتباط با نوروز را نشان میدهند. در ادامه، به خاصترین آداب و رسوم عید نوروز در ایران اشاره میکنیم.
کوزهشکنی
کوزهشکنی یکی از آیینهای نمادین و اسطورهای در آستانه سال نو است که در باورهای کهن درباره دفع بلا و بدبیاری ریشه دارد. معمولاً افراد سالخورده یا سرپرست خانواده این رسم را انجام میدادند و در آن کوزه سفالی قدیمی یا شکسته پر از آب یا گاهی سکههای کمارزش را از پشتبام خانه به پایین میانداختند.
صدای شکستن کوزه و پخششدن آب یا سکهها در کوچه، نماد رهایی از ناملایمتیها و گناهها و نحسیهای سال گذشته و نیز درخواست باران و برکت برای سال جدید بود. امروزه، این آیین کمتر رایج است؛ اما بیانگر نوعی تطهیر نمادین محیط و گذار از تاریکی و فرسودگی بهسمت روشنایی و نوشدن در آغاز سال نو محسوب میشد.
قاشقزنی
قاشقزنی یا ملاقهزنی آیینی شاد و اجتماعی در شب چهارشنبهسوری است که در آن، دختران و پسران جوان چادری بر سر میکنند و به در خانهها میروند و با کوبیدن قاشق به کاسه، سروصدا ایجاد میکنند. این رسم در آیینهای باستانی برای درهمشکستن سکوت زمستان ریشه دارد.
درواقع، قاشقزنی نوعی درخواست آجیل و خوراکی از صاحبخانه است. صاحبخانه نیز با دادن آجیل و خشکبار یا شیرینی به قاشقزنان، ضمن مشارکت در شادی جشن، بختواقبال شایستهای برای خود و خانوادهاش آرزو میکند. این آیین نماد همبستگی و شکوه اجتماعی محسوب میشود که در شهرهای مانند اصفهان و خراسان و تربیتحیدریه محبوبیت زیادی دارد.
فالگوشنشینی
فالگوشنشینی یا فالگوش ایستادن یکی از آیینهای مرموز و جالب چهارشنبهسوری است که در آن، افراد برای اطلاع از آینده یا سرنوشت سال نو، پشت دیوار خانهها یا در کوچهپسکوچهها پنهان میشوند و به صدای گفتوگوی تصادفی مردم گوش میدهند.
در این باور کهن، اولین جملهای که فالگیر میشنود، بهعنوان فال یا پیامی برای پیشگویی اتفاقهای سال آینده تفسیر میشد. این رسم جنبهای از خرافهها و باورهای عامهپسند دارد و نشاندهنده اشتیاق انسانها در فرهنگ ایرانی به کشف اسرار آینده و گرفتن نشانههایی از طبیعت و روابط اجتماعی برای تصمیمگیری در زندگی (ازدواج) است.
آجیل چهارشنبهسوری
آجیل چهارشنبهسوری یا «آجیل مشکلگشا» یکی از ارکان اصلی این شب است که شامل مخلوطی از انواع خشکبار و آجیل و مغزها میشود. این آجیل اغلب شامل فندق، بادام، پسته، نخودچی و کشمش است. رسم آجیل چهارشنبهسوری اغلب برای رفع مشکل و ازدواج دختران و پسران برگزار میشود و همچنان در بسیاری از شهرهای کشور محبوب است.
طبق باورهای سنتی، خوردن آجیل چهارشنبهسوری باعث میشود تا درد و رنج و مشکل از انسان در تمام سال دور شود. رنگهای متنوع و طعم شیرین و شور این آجیل نماد تنوع نعمتها و شیرینی زندگی است. همچنین، توزیع آن بین اعضای خانواده و همسایگان، نشانه محبت و سخاوت و امید به سالی پربرکت و سلامت است.
آش چهارشنبهسوری
خانوادههایی که برای برآوردهشدن حاجت یا شفای بیماران خود تلاش میکردند، در شب چهارشنبهسوری آیینی را برگزار میکردند که شامل پختن آشی به نام «آش ابودردا» بود. آنان پساز آنکه مقداری از این آش را به بیمار میخوراندند، بقیه را میان نیازمندان توزیع میکردند.
تمام این آداب ساده، اما جذاب نیاکان درواقع تلاشی برای درک و تحقق مفهومی عمیق بود: امید به آیندهای روشنتر و روزگاری خوشتر! این مراسم نمادین از چهارشنبهسوری آغاز میشود و تا پایان روز سیزدهم فروردین ادامه مییابد و همواره بر دو اصل زیر استوار بوده است:
- دفع نحسیها و بلایا
- دعوت از خیر و نیکیها به زندگی
شالاندازی
رسم شالاندازی جزو آیینهای شاد و محبوبی در فرهنگ سنتی ایران بود که در روزهای پایانی سال یا ایام نوروز اجرا میشد. در این مراسم، گروهی از جوانان به بام خانههای همسایه یا بستگان میرفتند و شال یا پارچهای را از روزنههای سقف و دودکشها یا نورگیرها به داخل اتاق پایین میانداختند. صاحبخانه که منتظر این لحظه بود، به نشانه محبت و فراخوانی برکت برای سال نو، هدایایی را درون شال قرار میداد.
هدایا اغلب خوراکیهای خشک و مقوی مانند گندم، شاهدانه، نخودچی و کشمش بود که نماد فراوانی و روزی حلال بودند؛ اما گاهی پول نقد یا تخممرغ رنگی نیز در آن میگذاشتند. پساز قراردادن هدیه، جوانان با کشیدن شال هدیه را بالا میبردند و با خوشحالی و فریادهای شاد، سال نو را به صاحبخانه تبریک میگفتند.
نوروزخوانی
نوروزخوانی آیینی شفاهی و ادبی است که در آن اشخاصی به نام «نوروزخوان» یا «میرنوروز» با شعرها و نغمههای خاص، به وصف بهار و تعویض سال و صفات نیک انسانی اشاره میکردند. این هنر در دوران باستان و سنتهای حماسی ایران ریشه دارد و با ساز و دهل همراه بود. با انتخاب بهترین شهرهای ایران برای سفر نوروزی، میتوانید این رسم را از نزدیک مشاهده کنید.
نوروزخوان به محلهها میرفت و برای مردم شعر میخواند و درمقابل هدیه دریافت میکرد. محتوای اشعار نوروزخوانی اغلب شامل ستایش خداوند، طبیعت، پادشاه و دعای خیر برای مردم بود. گفتنی است که این سنت نقش مهمی در انتقال مفاهیم فرهنگی و اخلاقی و تاریخی به نسلهای مختلف ایفا میکرد.
زیارت اهل قبور
زیارت اهل قبور یا رفتن به آرامگاه درگذشتگان ازجمله سنتهای دیرینه و معنوی در فرهنگ اسلامی است که در روزهای پایانی سال و ایام نوروز انجام میشود. این آیین در باورهای توحیدی و احترام به جایگاه انسان پساز مرگ ریشه دارد و نمادی از پیوند نسلها و یادآوری این حقیقت است که دنیا گذراست و انسان باید با یاد مرگ و قبرستان، خودسازی و تهذیب نفس کند.
در این روزها خانوادهها با حضور در گورستانها، قرآن میخوانند و بر مزار آنها گُل میگذارند و گلاب میریزند و با خواندن فاتحه و استغفار، برای آرامش ارواح نیاکان و درگذشتگان دعا میکنند. این کار ضمن تجدید میثاق با هویت تاریخی و خویشاوندی، بار معنوی و اخلاقی خاصی به آغاز سال نو میبخشد.
آداب و رسوم عید نوروز در شهرهای مختلف ایران
با توجه به فرهنگ بومی و آبوهوا و تاریخ هر منطقه، آداب و رسوم نوروز در شهرهای مختلف کشور تنوع و ویژگیهای خاص خود را دارد. هر شهر و دیار با سنتهای منحصربهفرد خود، جلوهای تازه از این جشن باستانی را به نمایش میگذارد؛ بنابراین، پیشنهاد میکنیم برای دیدن آیینهای نوروزی در این شهرها، رزرواسیون هتل را بهدلیل تقاضای زیاد زودتر انجام دهید. در ادامه، آیین عید نوروز در مناطق مختلف ایران را ذکر میکنیم.
آداب و رسوم عید نوروز در شمال
آداب و رسوم نوروز در گیلان فرایندی باشکوه است که از اسفندماه با آیین «دیچینواچین» یا خانهتکانی آغاز میشود و با پوشیدن لباسهای نو و تزیین خانه ادامه مییابد. در این میان، «نوروزخوانی» بهعنوان پیامآور بهار با ترانههای شاد رویش را نوید میدهد و مراسمی همچون «برهدگنی» و «آینه تاودی» با روشنکردن شمع و نگاهکردن به آینه، نماد امید به آیندهای روشن هستند.
اجرای نمایشهای شاد «عروسهگولی» و «پیرهبابو» که نماد نبرد سال کهنه و نو هستند، همراه با دیدوبازدیدهای صمیمانه و پوشیدن لباسهای محلی و برگزاری بازیهایی مانند «مرغانه جنگ» و «کشتی گیلهمردی» و «ورزاجنگ»، فضایی پرشور در اواخر سال ایجاد میکنند.
سفرههای نوروزی گیلان نیز با پخت غذاهای لذیذی نظیر «میرزاقاسمی» و «ترشتره» و «آش رشته» کامل میشوند. این جشنها در نهایت با آیین «سیزدهبدر» به پایان میرسند. مردم در شرق گیلان با انداختن سیزده سنگ به آب برای دفع نحسی و شنا در رودخانه یا دریا برای شفای بیماریها، ضمن پاکسازی روح پایان این ایام را جشن میگیرند.
آداب و رسوم عید نوروز در خراسان
آیین نوروز در خراسان با غنای فرهنگی و تاریخی خاصی از هفتهها قبلاز عید آغاز میشود. علاوهبر سوزاندن اسپند و حضور در مسجد یا حرم امامرضا(ع)، آیینهای خاصی همچون خوردن آب جوجهخروس یا شیر برای لطافت پوست و گرفتن سکه یا برنج برای برکت سال و پختن کله جوجهخروس برای مرد خانه با هدف ثروتمندشدن انجام میشود.
خوردن سیر در لحظه تحویل سال برای سفیدی و نرمی پوست نیز رواج دارد. شما با سفر نوروزی به مشهد لحظه تحویل سال را میتوانید در این شهر سپری کنید و آیینهای عید را از نزدیک ببینید.
غذاهای سنتی مانند «رشتهپلو» در شب اول برای نظم امور و «آش» در روز اول برای برکت و «ماهی با کوکو» بهعنوان باقیمانده غذای شب عید برای حلالیت رزقوروزی پخته میشوند. دیدوبازدیدها با حضور بزرگ خانواده یا بزرگ محل نیز از رویدادهای مهم دیگر هستند.
ناگفته نماند که بازیهای محلی و سنتی متنوعی در مناطق مختلف خراسان انجام میشوند. در جدول زیر، بازیهای معروف خطه خراسان را ذکر کردهایم.
| بازی | توضیحات |
| آراآرا | بازی گروهی با توپ |
| سرنو قزلخانم | بازی نمایشی و شاد |
| استاسه پایه | بازی چالشی و سرگرمکننده |
| جوزبازی | بازی با گردو یا جوز |
| شیطونبرشته | بازی پرتحرک و شاد |
آداب و رسوم عید نوروز در کردستان
آیین نوروز در کردستان در تاریخ و فرهنگ غنی این منطقه ریشه دارد. این آیین با آیینهایی همچون آتشافروزی، نماد پیروزی نور بر تاریکی و گرمای زندگی، همراه با رقصهای محلی «ههلپهرکی» با لباسهای رنگارنگ آغاز میشود.
از رسوم زیبای این منطقه میتوان به «خوانچه» اشاره کرد که در آن خانواده داماد هدایایی شامل کلهقند، لباس، عطر، آینه، آجیل، میوه و شیرینی را برای عروس میفرستند تا محبت خود را نشان دهند.
در روز اول نوروز، پخت «رشتهپلو» با پیازداغ، کشمش، خرما یا گوشت بهعنوان نماد گرفتن رشته کارها در دست و موفقیت در سال جدید رایج است. آیینهای دیگری مانند «نوروزخوانی» که شامل نقالیهایی درباره بهار و «میرنوروزی» که نمایشی کمدی با انتخاب فردی بهعنوان «میر» بود، بیشتر در گذشته رواج داشتند.
شادی کودکان با رسم «پایینانداختن شال» از بالای بام و درخواست هدیه از همسایهها و رقابت و نشاط با بازی «هیلکهشکینی» با تخممرغ پختهشده از دیگر بخشهای این جشن است. همچنین، برگزاری جشن ویژه استقبال از نوروز با آتشافروزی و رقص در روستای «چشمیدر» در ۵ اسفندماه ازجمله مراسم خاص مردم کردستان است.
آداب و رسوم عید نوروز در جنوب
نوروز در خوزستان با آیینهای منحصربهفردی همراه است. در شهر شوشتر، مراسم «سمنوپزان» از اول اسفندماه با پخت سمنو با آرد گندم، روغن، رازیانه و زیره سیاه بهعنوان نماد برکت و فراوانی برگزار میشود.
همزمان پخت کلوچههای محلی مانند «تقکی» و کلوچه خرمایی با چوبهای «کویره» یا «کهور» در سفره هفتسین قرار میگیرند. سفره هفتسین نیز در این خطه با نخودچیکشمش و انواع شیرینی چیده میشود.
از دیگر رسوم این منطقه میتوان به بازی با تخممرغ آبپز که نماد رقابت و شادی است و سبزهانداختن گندم یا ماش یا عدس در بشقابها یا کوزههایی به نام «بلبله» بهعنوان نشانه سرسبزی و تولد دوباره اشاره کرد.
مردم خوزستان در آخرین پنجشنبه سال با پخت حلوا با خرما و روغن محلی و بردن آن به مزار درگذشتگان، احترام خود را به آنان نشان میدهند. برای سفر به شهرهای جنوب در روزهای عید، برای خرید بلیط پرواز زودتر اقدام کنید.
آداب و رسوم عید نوروز در اصفهان
مردم اصفهان در آستانه سال نو با برگزاری سنتهای دیرینه خانهتکانی، خرید شب عید، سبزکردن سبزه، طبخ سمنو، پخت شیرینیهای سنتی و زیارت اهل قبور خود را آماده میکنند.
قبلاز آغاز سال نو، مراسم «قاشقزنی» و چهارشنبهسوری با برپایی آتش و پریدن از روی آن در آخرین سهشنبه سال برگزار میشود و با نزدیکشدن به عید، سفره هفتسین با شیرینیهای محلی مانند گز و پولکی در خانهها و مرکزهای خرید چیده میشود.
در گذشته، آیینهایی همچون «نقارهزنی» و «زندهرود» در کنار رودخانه زایندهرود و نظافت و رنگکاری حجرههای بازار و روشنکردن پیهسوزها بهوسیله کسبه رواج داشت که امروزه، بسیاری از آنها رنگ باختهاند.
از دیگر رسوم اصفهان میتوان به ارسال هدایای «طبقکشان» شامل خوراکی، لباس، گل، کلهقند و اسپند بهواسطه خانواده داماد به خانه نوعروس با ساز و دهل اشاره کرد. پیشنهاد میکنیم راهنمای سفر نوروزی به اصفهان را بخوانید تا با اطلاعات کاملتری به این شهر سفر کنید.
آداب و رسوم عید نوروز در شیراز
عید نوروز در شیراز و استان فارس از ۱۵ روز قبلاز تحویل سال با شکوه خاصی آغاز میشود. مردان به تهیه شیرینی و تنقلات و زنان به دوختن لباس نو و خانهتکانی مشغول میشوند که در گذشته شامل پخت نان شیرین و تازدن آن بهشکل مربع بود.
یکیدو هفته پیشاز عید، مراسم «خانهتکانی» یا رفتوروب با جابهجایی اثاثیه و گردگیری انجام میشود و سپس تخممرغها آبپز و با رنگهای شاد رنگآمیزی میشوند.
در شب چهارشنبهسوری، مردم شیراز به «حوض ماهی» در آرامگاه سعدی میروند تا با نظم خاصی با جام برنجی سَروتن خود را شستوشو دهند و برای تندرستی و درمان بیماریها دعا کنند. سایر مراسم این شب شامل زیارت حضرت شاهچراغ(ع)، فالگوش ایستادن، پختن آش ابودردا با آداب خاص و گرفتن فال حافظ است.
علاوهبراین، در شیراز هفتمیم نیز روی سفره میگذارند که شامل مدنی (لیموشیرین)، مرغ، ماهی، میگو، مسقطی، ماست و مویز است. اگر دوست دارید در عید به شیراز سفر کنید، پیشنهاد میکنیم برای خرید بلیط قطار اقدام کنید.
فرهنگ غذایی نوروز در ایران
برخی از غذاهای نوروزی مانند سبزیپلو با ماهی که در شب عید تهیه میشوند، در اکثر شهرهای کشور رایج هستند. غذاهای محبوب عید نوروز عبارتاند از:
- سبزیپلو با ماهی: غذای اصلی شب عید که نماد برکت و فراوانی در سال جدید است.
- سبزیپلو با ماهیچه: اغلب بهعنوان جایگزین ماهی برای عید سرو میشود.
- کوفتهتبریزی: یکی از غذاهای نوروزی معروف در آذربایجان که با پیازداغ زیاد و آلو پخته میشود.
- دلمه برگمو: غذای محلی و پرطرفدار در مناطق جنوبی کشور که در ایام نوروز پخته میشود.
- سوپ آش جو: یکی از غذاهای سنتی یزد که با سبزیجات معطر و حبوبات تهیه میشود.
- میرزاقاسمی: غذای محلی گیلان که با بادمجان و گوجهفرنگی پخته میشود و طعمی خاص به سفره نوروزی میدهد.
- ترشتره: خورشت محلی گیلان که با سبزیهای معطر و تخممرغ درست میشود.
- آش دوغ: آش سنتی و لذیذ که در برخی مناطق مانند همدان برای پذیرایی از مهمانان نوروزی سرو میشود.
سخن آخر
آداب و رسوم نوروز در ایران با وجود تنوع منطقهای و زبانی، همگی در فرهنگ غنی و کهن این سرزمین ریشه دارند. این آیینها نمادی از وحدت و انسجام اجتماعی و احترام عمیق به طبیعت هستند.
از خانهتکانی و چیدن سفره هفتسین گرفته تا آیینهای شاد چهارشنبهسوری و دیدوبازدیدها و جشنهای محلی مانند نوروزخوانی و بازیهای سنتی در استانهای مختلف، همگی بیانگر امید به آینده و تجدید میثاق با دوستی و شکرگزاری برای نعمتهای خداوند هستند.
حفظ و انتقال این سنتهای دیرینه به نسلهای آینده، تضمینکننده پایداری هویت ملی و تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی در میان ایرانیان خواهد بود.
سوالات متداول
مهمترین نماد نوروز چیست؟
سفره هفتسین مهمترین نماد نوروز با هفت اقلام است که نامشان با حرف «سین» آغاز میشود.
در شب سال نو معمولاً چه غذایی پخته میشود؟
سبزیپلو با ماهی و ماهیچه یا آش از غذاهای رایج در شب عید هستند.
حاجیفیروز چه کسی است؟
حاجیفیروز شخصیتی با لباس قرمز است که با آواز و شادی در خیابانها به استقبال نوروز میرود.
عیدیدادن در نوروز چگونه انجام میشود؟
بزرگترها معمولاً پول نقد یا اسکناسهای نو را بهعنوان عیدی به کوچکترها هدیه میدهند.
در لحظه تحویل سال چه کارهایی انجام میشوند؟
افراد قرآن یا حافظ میخوانند و اسپند دود و برای سال جدید آرزوی خیر میکنند.
