قلعه الموت قزوین؛ همه‌چیز درباره دژ تاریخی حسن صباح

در ارتفاعات شمال قزوین، قلعه‌ای سنگی بر فراز صخره‌ای طبیعی قرار دارد که نام آن در بسیاری از روایت‌های تاریخی تکرار شده است. در دوره‌های مختلف، این قلعه نقش‌های متفاوتی را برعهده گرفت و محل زندگی و فعالیت گروه‌های اثرگذار شد. مسیر کوهستانی منتهی به قلعه مسیر اصلی رفت‌وآمد مسافرانی است که قصد دارند از این بنا دیدن کنند.

بازدید از قلعه الموت فرصتی فراهم می‌کند تا گردشگران با بخشی از تاریخ منطقه آشنا شوند. اگر می‌خواهید بدانید در تاریخ این قلعه چه رازهایی نهفته و با ما در رفتن به قلعه حسن صباح همراه شوید ادامه مطلب را از دست ندهید.

قلعه الموت کجاست؟

• آدرس: استان قزوین، معلم‌کلایه، شمال‌شرق روستای گازرخان
• مشاهده قلعه الموت روی گوگل‌مپ

قلعه الموت در شمال‌شرق روستای گازرخان و محدوده کوهستانی منطقه الموت در استان قزوین قرار دارد. این قلعه روی صخره‌ای مرتفع ساخته شده است و ارتفاع آن از سطح دریا به بیش از ۲,۰۰۰ متر می‌رسد.

مسیر دسترسی به قلعه از جاده‌ای کوهستانی و پرپیچ‌وخم می‌گذرد و مسافران پس‌از رسیدن به روستا باید بخشی از مسیر را پیاده طی کنند. ادامه راه تا پای قلعه با پله‌های سنگی دنبال می‌شود و صعود به آن حدود ۳۵ دقیقه طول می‌کشد. این مسیر سخت نشان می‌دهد که راه‌یابی به داستان‌های نهفته در قلعه برای هر کسی میسر نیست.

با این حال چشم‌اندازهای مسیر در فصل‌های معتدل سال جلوه بیشتری پیدا می‌کند و بسیاری از مسافران در طول راه توقف می‌کنند تا از مناظر اطراف استفاده کنند. موقعیت قلعه به‌گونه‌ای انتخاب شده است که امکان دید گسترده به دره‌ها و دامنه‌های اطراف را فراهم کند و نشانه‌ای از رویکرد دفاعی سازندگان آن به شمار می‌آید.

فاصله قلعه الموت تا تهران

فاصله قلعه الموت تا تهران حدود ۲۴۰ کیلومتر است و رسیدن به آنجا با خودرو معمولا نزدیک به ۴ ساعت زمان می‌برد. مسیر حرکت از تهران از آزادراه کرج به قزوین آغاز می‌شود و ادامه مسیر پس‌از خروج از محدوده شهری قزوین، وارد جاده کوهستانی الموت می‌شود. بخش کوهستانی مسیر با پیچ‌های متعدد و شیب‌های متغیر همراه است که سرعت حرکت را کاهش می‌دهد.

مسافرانی که ابتدا به شهر قزوین می‌رسند، مسافت حدودا ۱۰۵ کیلومتری را تا روستاهای نزدیک قلعه پیش رو دارند که طی آن معمولا ۲ تا ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه به طول می‌انجامد. ادامه مسیر از معلم‌کلایه و گازرخان می‌گذرد و امکان رسیدن تا پای قلعه فقط با خودرو وجود دارد. پس‌از توقف در این منطقه، مسافران ادامه مسیر را پیاده طی می‌کنند و خود را به پای قلعه می‌رسانند. 

مجموع این مسیر نشان می‌دهد که سفر به قلعه الموت به زمان کافی و آمادگی برای حرکت در جاده‌ای کوهستانی نیاز دارد. بسیاری از مسافرانی که سفر خود را از تهران آغاز می‌کنند، بخشی از برنامه سفرشان را به بازدید از مسیرهای اطراف پایتخت اختصاص می‌دهند. اگر قصد دارید پیش‌از ادامه مسیر به‌سمت قزوین و الموت، چند مقصد نزدیک تهران را هم ببینید، مطالعه مقاله جاهای دیدنی اطراف تهران در پاییز می‌تواند به شما کمک کند.

تاریخچه قلعه الموت و دوران اسماعیلیان

قلعه الموت در دوره‌های مختلف تاریخی نقش‌های متفاوتی بر‌عهده داشته و نام آن از سده‌های میانی با فعالیت‌های اسماعیلیان پیوند خورده است. روایت‌ها نشان می‌دهند که حسن صباح پس‌از ترک دربار سلجوقیان و سفر به مصر، به ایران بازگشت و برای سامان‌دهی جریان اسماعیلیه به‌دنبال منطقه‌ای امن و قابل‌دفاع گشت. در نهایت، او قلعه‌ای را در الموت انتخاب کرد و در سال ۴۸۶ قمری کنترل آن را به دست گرفت. 

نقل شده است که حسن صباح برای دراختیار گرفتن این دژ مبلغی را به حاکم پیشین پرداخت و فعالیت خود را در این محل آغاز کرد. با استقرار حسن صباح، قلعه الموت به مرکز سازمانی اسماعیلیان تبدیل شد و گروهی از یاران او در این دژ زندگی کردند. در این دوره، از بخش‌های مختلف قلعه برای اقامت و نگهبانی و نگه‌داری اسناد استفاده و ساختار دفاعی آن تقویت شد. این وضعیت تا میانه سده هفتم قمری ادامه پیدا کرد.

در سال ۶۵۴ قمری، نیروهای هلاکوخان مغول قلعه را تصرف و بخش‌های وسیعی از آن را تخریب کردند. در گزارش‌های تاریخی، آمده است که کتابخانه موجود در قلعه در این دوره آسیب دید و بسیاری از نوشته‌ها از میان رفت. پس‌از این واقعه، استفاده از قلعه محدود و در برخی دوره‌ها، از آن به‌عنوان زندان یا محل تبعید استفاده شد.

در دوره صفوی، بخش‌هایی از قلعه بازسازی شد و کاربری آن به نگه‌داری از زندانیان تغییر پیدا کرد. در دوره قاجار، قلعه بیشتر تخریب‌ و بخشی از مصالح آن برای ساخت‌وساز در مناطق اطراف برداشته شد. یافته‌های باستان‌شناسی سال‌های اخیر نشان می‌دهد که قلعه الموت، تنها پایگاه نظامی یا زندان نبوده و نشانه‌هایی از حضور افراد صاحب‌منصب در آن شناسایی شده است.

معماری قلعه الموت

معماری قلعه الموت متناسب با شکل صخره‌ای طراحی شده که بنا روی آن ساخته شده است. این موضوع باعث شده است تا ابعاد و دیواره‌های قلعه در بخش‌های مختلف متفاوت باشد. قلعه الموت دو بخش اصلی در بالا و پایین دارد و در ساخت آن از سنگ، آجر، کاشی، چوب و ملات گچ استفاده شده است.

ورودی اصلی قلعه در گوشه شمال‌شرقی قرار دارد و پشت آن تونلی کنده شده است که مسیر ورود به بخش‌های داخلی را فراهم می‌کند. برج‌های دیدبانی در سه سوی قلعه ساخته شده‌اند که بقایای آن‌ها همچنان دیده می‌شوند. بخش‌هایی مانند اتاق‌های کوچک، فضاهای نگهبانی و آخورها نیز در نقاط مختلف قلعه قرار دارند که نشان می‌دهند این مجموعه کاربری‌های مختلف داشته است.

در شرق قلعه، فضاهایی برای اقامت نگهبانان ایجاد و چند آب‌انبار در نقاط مختلف دژ ساخته شده بود که آب آن‌ها با تنبوشه‌های سفالی از چشمه‌ای در دامنه شمالی تأمین می‌شد. میدانگاهی در مرکز دژ، بخش‌های اصلی را از هم جدا و خندقی در دامنه جنوبی نفوذ به قلعه را دشوار می‌کرد. 

پله‌های سنگی مسیر ورودی در دوره قاجار ساخته شده و دسترسی به بخش‌های بالایی را آسان کرده است. حوضی سنگی و درخت تاک قدیمی در جنوب‌غربی مجموعه نیز از عناصر شاخصی هستند که تصویری کامل‌تر از کاربری و زندگی در قلعه ارائه می‌دهند.

گنج‌های قلعه الموت

در دوره‌های مختلف، قلعه الموت محل نگه‌داری اموال و اشیای ارزشمند بود و همین موضوع زمینه شکل‌گیری داستان‌هایی درباره وجود گنج در این دژ را فراهم کرد. بخشی از این داستان‌ها به زمانی بازمی‌گردد که قلعه مرکز فعالیت‌های اسماعیلیان بود و اسناد و وسایل مهم در آن قرار داشت. 

تصور ذخیره‌شدن اموال اسماعیلیان در بخش‌های پنهان قلعه توجه افراد زیادی را در دوره‌های بعدی جلب کرد و موضوع گنج را به یکی از موضوعات ثابت مرتبط با این دژ تبدیل کرد.

در دوره قاجار، تلاش برای یافتن گنج آسیب‌های زیادی به بنا وارد کرد و بخش‌هایی از دیواره‌ها و فضاهای داخلی در نتیجه حفاری‌های غیرقانونی تخریب شد. منابع تاریخی نشان می‌دهند که این تلاش‌ها به نتیجه مشخصی نرسید و سند معتبری درباره وجود گنج ثبت نشد. باوجوداین، داستان‌های مربوط به گنج همچنان در میان مردم منطقه مطرح است و بخش زیادی از روایت‌های شفاهی مرتبط با قلعه را تشکیل می‌دهد.

کتابخانه قلعه الموت

در دوره استقرار اسماعیلیان در قلعه الموت، کتابخانه‌ای مهم در این دژ بنا شد که نقش مهمی در فعالیت‌های فکری و آموزشی آن دوره برعهده داشت. منابع تاریخی نشان می‌دهند که این کتابخانه دربرگیرنده نوشته‌ها و نسخه‌هایی در زمینه‌های مذهبی و اداری و علمی بود و بخشی از اسناد مربوط به اداره قلعه و امور اسماعیلیان در آن نگه‌داری می‌شد. گستردگی کتاب‌ها و تنوع موضوعات این کتابخانه را به یکی از مراکز معتبر علمی در منطقه تبدیل کرد.

سال ۶۵۴ قمری و هنگام حمله نیروهای مغول، بخش زیادی از کتابخانه آسیب دید و بسیاری از نوشته‌ها از بین رفتند. روایت‌های تاریخی درباره میزان این تخریب متفاوت است؛ اما بیشتر منابع بر ازدست‌رفتن بخش بزرگی از اسناد تأکید می‌کنند. بااین‌همه، اهمیت کتابخانه قلعه الموت در حافظه تاریخی منطقه باقی ماند و اشاره به آن در منابع مختلف نشان می‌دهد که این مجموعه یکی از عناصر اصلی زندگی فکری و فرهنگی اسماعیلیان بود.

اقامت در منطقه الموت

برای اقامت در نزدیکی قلعه الموت، منطقه الموت و روستاهای اطراف گزینه‌های مناسبی همچون اقامتگاه‌های بوم‌گردی و سوئیت‌های محلی دارند. یکی از گزینه‌های رایج، اقامت در روستای معلم‌کلایه است که در آن خانه‌های محلی به سوئیت تبدیل شده‌اند و با فاصله تقریبی ۹ کیلومتر تا قلعه و ۱۹ کیلومتر تا دریاچه اوان، امکان ترکیب طبیعت و بازدید تاریخی را فراهم می‌کنند.

همچنین، روستای گازرخان به‌عنوان نقطه نزدیک‌تر به قلعه، گزینه مناسبی برای اقامت کوتاه محسوب می‌شود. در این منطقه، اقامتگاه‌های مختلفی فعالیت می‌کنند. اقامتگاه بوم‌گردی قلعه عقاب‌ها قزوین یکی از گزینه‌هایی است که دسترسی مناسبی به مسیرهای اطراف دارد و برای مسافرانی انتخاب مناسبی است که به‌دنبال اقامتگاه محلی هستند.

اگر قصد دارید محل اقامت خود را در شهر قزوین انتخاب کنید، هتل‌های معتبر و متنوعی وجود دارند. از‌جمله هتل‌های شناخته‌شده می‌توان به هتل ایرانیان قزوین و هتل مرمر قزوین و هتل البرز قزوین اشاره کرد.

برای رزرو آنلاین هتل های قزوین، می‌توانید به وبسایت‌های معتبر مراجعه و با مقایسه امکانات و موقعیت و قیمت، گزینه مناسب را انتخاب کنید. انتخاب زودهنگام تاریخ و اتاق، به‌ویژه در ایام پرمسافر نظیر تعطیلات نوروز را توصیه می‌کنیم تا با کمبود ظرفیت مواجه نشوید.

بهترین زمان سفر به قلعه الموت

بهترین زمان سفر به قلعه الموت اواخر بهار و اوایل تابستان است. در این بازه زمانی، دما معتدل است و مسیرهای کوهستانی شرایط مناسبی پیدا می‌کنند. همچنین، پوشش گیاهی منطقه تازه می‌شود و مسیرهای دسترسی با کمترین خطر لغزندگی همراه است. ساعات صعود در این فصول پیش‌بینی‌پذیرتر است و بازدیدکنندگان بدون مواجهه با سرمای ناگهانی یا بارش شدید، مسیر را طی می‌کنند.

در ماه‌های دیگر سال، شرایط سفر قلعه الموت با محدودیت‌هایی همراه است. تابستان با وجود روزهای گرم، شب‌های بسیار خنکی دارد و تغییر دما برای برخی مسافران مشکل ایجاد می‌کند. پاییز نیز با بارش‌های پراکنده و مه‌آلودگی همراه است و دید مسیر را کاهش می‌دهد. در زمستان هم، سرمای شدید و احتمال یخ‌زدگی جاده صعود را دشوار می‌کند و مسیرهای نزدیک قلعه گاهی به‌طور کامل لغزنده می‌شوند.

وسایل لازم برای سفر به قلعه الموت

بخشی از مسیر دسترسی به قلعه الموت شامل شیب و پله‌های سنگی است که آن را باید پیاده‌ طی کنید. همراه‌داشتن وسایل ضروری روند صعود را آسان‌تر می‌کند. فهرست زیر تجهیزات رایجی است که بهتر است در این مسیر همراه داشته باشید:

• کفش مناسب کوه‌پیمایی
• لباس گرم سبک
• کلاه آفتاب‌گیر
• ضدآفتاب
• عینک آفتابی
• آب آشامیدنی
• میان‌وعده
• بارانی یا بادگیر
• کوله‌پشتی سبک
• دوربین یا موبایل برای ثبت تصاویر

جاذبه‌های دیدنی اطراف قلعه الموت

منطقه الموت مجموعه‌ای از جاذبه‌های طبیعی و تاریخی دارد که بسیاری از مسافران پس‌از بازدید از قلعه، بازدید از این مکان‌ها را نیز در برنامه خود قرار می‌دهند. این جاذبه‌های دیدنی عبارت‌اند از:

روستای معلم‌کلایه

• آدرس: منطقه الموت، جاده معلم‌کلایه به گازرخان
• فاصله تا قلعه الموت: حدود ۲۱ کیلومتر
• مشاهده روستای معلم‌کلایه روی گوگل‌مپ

روستای معلم‌کلایه یکی از نقاط پررفت‌وآمد منطقه است و بسیاری از مسافران مسیر خود را از این روستا به‌سمت قلعه ادامه می‌دهند. وجود اقامتگاه‌های بوم‌گردی و دسترسی به فروشگاه‌های محلی و موقعیت مرکزی روستا باعث شده است تا این نقطه در برنامه توقف مسافران قرار بگیرد.

آبشار گرمارود

• آدرس: نزدیکی روستای گرمارود سینا
• فاصله تا قلعه الموت: حدود ۲۵ کیلومتر
• مشاهده آبشار گرمارود روی گوگل‌مپ

آبشار گرمارود جزو جاذبه‌های طبیعی مسیرهای منتهی به قلعه الموت است و در روزهای گرم سال، در کانون توجه مسافران قرار می‌گیرد. جریان آب و سایه‌سار درختان و مسیر دسترسی کوتاه باعث شده است تا این آبشار به یکی از توقف‌های طبیعی مسافرانی تبدیل شود که از جاده الموت عبور می‌کنند.

دریاچه اوان

• آدرس: الموت شرقی، نزدیکی روستای اوان
• فاصله تا قلعه الموت: حدود ۳۸ کیلومتر
• مشاده دریاچه اوان روی گوگل‌مپ

دریاچه اوان ازجمله جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده استان قزوین است که در میان ارتفاعات الموت قرار دارد. این دریاچه زیرنظر سازمان محیط‌زیست است و نامش در فهرست میراث‌ طبیعی کشور ثبت شده است. دسترسی مناسب و چشم‌اندازهای کوهستانی باعث می‌شود تا این نقطه یکی از مقصدهای گردشگری مهم استان قزوین به شمار بیاید.

سخن آخر

قلعه الموت، یکی از یادگارهای تاریخی مهم واقع در شمال قزوین، بخشی از گذشته سیاسی و فرهنگی این منطقه را روایت می‌کند و هر سال مسافران زیادی برای دیدن آن مسیر کوهستانی منطقه را طی می‌کنند.

مسیرهای دسترسی و جاذبه‌های اطراف و شرایط طبیعی منطقه نشان می‌دهد که بازدید از این قلعه به برنامه‌ریزی و همراه‌داشتن تجهیزات مناسب نیاز دارد. سفر به قلعه الموت فرصتی ایجاد می‌کند تا بازدیدکنندگان با بخشی از تاریخ ایران آشنا شوند و چشم‌اندازهای کوهستانی این منطقه را تجربه کنند.

سوالات متداول